door Rabbijn dr. Tzvi Marx

Kristallnacht anno 2018 brengt weer de vraag op tafel `waarom er antisemitisme is`. Dit was ook de kop in Trouw (8-11-18) in de sectie Religie en Filosofie: Theologisch Elftal. Rabbijn Lody van de Kamp en Prof Eric Borgman waren aan het woord over dit verschrikkelijke onderwerp. Maar je wordt niet wijzer van wat deze intellectuelen te vertellen hebben.

Lody benadrukt terecht dat “het haat zaaien al begon met de kerkvaders, … in de katholieke kerk, maar ook bij de Reformatie” door Luther en Calvijn. Ik voeg toe het beroemde  icoon van het Europese humanisme, Erasmus. Lody legde een duidelijk verband tussen deze achtergrond en Hitler, “die niets zelf hoefde uit te vinden. Dat had het christendom al eeuwenlang gedaan.” Maar Borgman stelde terecht dat jodenhaat al voor het christendom bestond bij de Romeinen. En ook in het Bijbelboek Esther komt het voor in het plan van Haman om de Joden te vernietigen. Ik voeg daar aan toe de haat van Farao die ertoe leidde dat de Israëlieten tot slaven gemaakt werden.

Lody heeft gelijk als hij zegt dat pas “vanaf het moment dat de Kerk zichzelf beschouwde en presenteerde als de absolute waarheid,” zich het patroon van antisemitisme ontwikkelde in de kerkgeschiedenis. Maar mijn punt is dat dit slechts een deel van het geheel is. Het absolutisme van de kerk is de bron van joden-haat, niet dat zij anders  geloven. En dit geldt niet alleen voor de kerk, maar ook voor islamitische joden-haat. En dat verklaart ook de joden-haat van Haman, Farao, Lenin, Stalin en Hitler.

Wat hebben al die verschillende situaties gemeenschappelijk? Zij streven naar absolutisme. Absolute loyaliteit aan hun dogmatische beginselen en vooronderstellingen. Geen kritiek alsjeblieft! Dan pas ben je een goede burger, hoor je erbij. Het is, wat ik zou noemen, de “Toren van Babel obsessie” (Gen. 11,6). Het verlangen naar een maatschappij die bestaat uit: “een volk , een taal” in de zin van `slechts’ een volk. Minderheden worden niet getolereerd. En “slechts” een taal, dat wil zeggen één (1) mening, geen kritiek, geen discussie, geen andersdenkenden. Daarom heeft de Eeuwige dit monsterlijk plan gedwarsboomd door hun taal te verwarren. Het streven naar dit soort uniciteit die wij dictatuur noemen, totalitaire overheersing van intellectuele of politieke aard is met dit ingrijpen niet gestopt. De mensen, met hun maatschappelijk angsten, proberen toch zekerheid te garanderen via dogmatische en disciplinaire methodes. Universeel denken, zoals gerepresenteerd door de Romeinse overheid, door Christelijke en Islamitische klassieke theologie, of door absoluut atheïstische ideologieën zoals communisme of Maoïsme houden dit gevaar in.

De Joden zijn per definitie niet te integreren in dit soort denkwerelden. Want Jodendom, Tora, Talmoed, leert Joden andersdenkenden te respecteren, nee te bemoedigen, te inspireren. In Nederland is de uitspraak “doe maar gewoon, dan doe je al gek genoeg” een basiswaarde van de algemene cultuur. Dus conformisme is een groot goed. Maar in het Jodendom heb je met `gewoon doen’ nog niets gedaan. Innovatie, chiddoesh, ondernemen, is aan de orde van de dag. God innoveerde door de schepping uit het niets te regelen. Aan ons die naar zijn beeld geschapen zijn, is opgedragen om ons deze eigenschap van originaliteit toe te eigenen. Dus dogmatisch denken, eisen, integreren gaat in tegen de culturele natuur van de Jood. Totalitaire heersers voelen dat aan bij Joden. Het is bijna een reflex om Joden om die reden uit te stoten. Niet verrassend is dat Joden het beste gedijen in maatschappijen zoals de vrije wereld in het Westen waar meningsuitingen en initiatieven gerespecteerd en gewaardeerd worden.

Maar ook daar zijn er restanten, en niet kleine restanten van vorige totalitaire, dogmatische culturen, die niet makkelijk uitgewist kunnen worden. Jodenhaat kan in deze omgeving alleen al in de taal diep geworteld blijven. Een voorbeeld: `Farizeeën` in het van Dale Woordenboek betekent `schijnheilig.` Hoe dan ook, dit verklaart waarom joden-haat zo een lange geschiedenis heeft, voor en na het christendom.

Dat Lody antisemitisme denkt op te lossen door samen met Moslims “koffie te drinken” en daardoor elkaar “beter te leren kennen”, is aardig, maar te oppervlakkig. Het zal misschien voor een paar individuen fijn zijn, maar de kern van de joden-haat wordt hier niet aangepakt. Culturen en theologie, die absolutisme en dogmatisch denken eisen, moeten van binnenuit hun houding hierover veranderen. Tot die tijd is het enige effectieve Joodse antwoord op antisemitisme (behalve gebed tot de Eeuwige) een sterke Joodse staat Israël die Joden kan beschermen.

Misschien is het bestaan van zo’n staat Gods antwoord op ons gebed om veiligheid. Zijn wegen zijn  ondoorgrondelijk, wie kan ze volgen?